Finanzsischtéém
Es Gspréuhch zwusche–t em Hàini Habicht, em Oskar Tsé ound em Xaver Pèrté.
Hàini Habicht: Jétz hàmer de Béwys, Oskar, mit dèm Finanzkrach, jétz mouës es anders Sischtéém hère !
Oskar Tsé: Soo èènli hani scho vo verschidene Syte gheuhrt réde. Aber ych bi mer gaar neud sicher, waas uberhawpt es Sischtéém isch.
H.H.: Ébe, euïses Wirtschaftssischtéém, de Kapitalismouss, dië liberaal Mèèrtwirtschaft. Daas Sischtéém wo versàit hàt.
O.T.: Dou gisch mer daa zwéé wyteri Nàme, wo–n i neud verstaa. Aber daa gséé–n i grad de Xaver Pèrté, Xaver, chasch dou euïs sàge, was es Sischtéém isch ?
Xaver Pèrté: Hut rédt me vill vo sischtéémischem Tànke. Daas béschrybt es Sischtéém als en Aazaal vo verànderliche Greuhssene (also Variaable), wo soo mitenand verbounde sind, das p’Verànderig vo àinere (oder aw méérere) Variaable e Verànderig vo de bétàiligte Variaable zour Folg hàt, was jé nachdèm wider ouf dië éérscht Variaable zrouggwurkt.
O.T.: Douh rédtsch wider komplizjert. Chasch mer daas a me Byspyl erluutere ?
X.P.: Es àifachs Byspyl hàsch bim Tousche. Mer hànd zwoo Variaable, t’Touschi, si cha méé oder wéniger chalts ound méé oder wéniger waarms Wasser spànde, ound de Màntsch, er cha chélter oder wèrmer epfinde. Nimm aa, er stéllt t’Touschi aa, ’s Wasser chounnt na chalt, er trulet de Haane ouf méé waarms. T’Touschi réagiërt nanig, will na z’vill Chalts i de Làitig fluusst, de Màntsch trulet wyter. Ounderdésse chounnts zéérscht aaggnèèm, dànn aber z’hàiss. Jétz trulet de Màntsch i–r andere Richtig, ound wànn er oungédouldig isch, stéllt er wider ouf z’chalt y.
H.H.: I dèm Fall isch ébe de Kapitalismouss es Sischtéém. De–r Àigetumer vom Kapitaal git de–n Arbàiter zwénig Loo, g’Gwèrchschaft ruëft zoum Stràik ouhf, p’Prodoukzjon erlyt, de Kapitalischt mouës oufe mit de Leuh, g’Gwèrchschaft wott na méé Leuh ousehole, de Bétryb macht Verlouscht, de Kapitalischt entlaat Arbàiter ound stéllt zou tuuffere Leuh wider aa.
X.P.: Dou béschrybsch zwaar richtig es Sischtéém, aber ounder Kapitalismouss wuur i–ch ééner e Prodoukzjoonsmétoode verstaa, wo–n ouf es Sischtéém wurkt.
H.H.: Dànn isch halt de Liberalismouss es Sischtéém.
X.P.: Dèè isch ééner e Téory. Dië bésàit, das de Mèèrt am béschte founkzjoniëri, wànn de Staat nou dànn ygryfft, wànn ggwussi Tàilnàmer éxtréém zvill, anderi éxtréém zwénig profitiëred.
O.T.: Wéles isch dànn daas Sischtéém, wo de Hàini sàit, me muësi ’s àndere ? Ych ha gheuhrt, i Bretton–Woods héiged di Aliërte–n es internazjonaals Sischtéém pschlosse.
X.P.: Dië Pschluss vo Bretton–Woods wèrded als Finanz–Oornig bézàichnet, wo wéniger starr ound wéniger déflazjonèèr, aber zouëverlèuhssiger ound gàgesytig ééner stutzend séll sy als g’Goldbindig vo de Wèèrige. Fur daas pschluusst me, das dië verschidene Wèèrige nume séled vom Gold abhange, sondern féscht, wànn aw mit Aapassigsmuglichkàit an U.S.$ séled pbounde sy, ound lédiglich de U.S.$ isch starr a Gold fixiërt. Zouëdèm grundet me de–r internazjonaalé Wèèrigsfong IWF mit em Zwàck, Staate vor em Bankrott cheune rétte, ound. T’Wàltbank als zàntraali Adminischtrazjon.
H.H.: Dànn mouës me halt daas Bretton–Woods-Sischtéém àndere.
X.P.: Dië Finanzoornig gilt alerdings nume, sit de Nixon 1971 de $ vom Gold ounabhàngig ggmacht hàt. Ouf daas hy isch e chourzlàbigi Wèèrigsoornig i Chraft gsétzt worde, ound sit t’E.U. en €–Zoone ygrichtet hàt, sind aw p’Pstimige wàg de Wèèrige–n obsoléét.
O.T.: Mych tounkts, vor louhter Pschluss ound Wèèrige gsèèch i kàs Sischtéém méé.
X.P.: Ych wuur sàge, am béschte louëge mer de Mèèrt als Sischtéém aa. Waas me–n alefalls muës àndere, isch dànn e Fraag fur sych.
H.H.: Ych sàiti, ’s Kapitaal ound t’Arbetsleuh sind wichtigi Variaable vo dèm Sischtéém Mèèrt.
X.P.: Daas cha me soo sàge. Dezouë cheumed na Pryse, Aagébott ound Naachfraag ous em Inland ound internazjonaal, aber aw Béschàftigoungslaag, neud z’vergàsse staatlichi Régoulazjon uber Voorschrifte, Verbott ound Ouhfsicht, fiskaalischi Yfloussmeuglichkàite wië Stuure, Zeull, Soubvànzjoone, im Wytere Verstaatlichoung vo gfèuhrdete oder làbeswichtige Bétrybe.
H.H.: Daas wèèr fur dië Liberaale de Sundefall, wië bi de Swissair.
O.T.: Jétz aber langsam. Hàmer neud ggsàit, ài Ànderig cheuni sych i me Sischtéém ouf sàmtlichi Variaable ouhswurke, was wider ouf sy sàlber cheuni Ruckwurkige haa. Mych wuur wounde nèè, eub’s es Byspyl git, wo me gséét, wië–n en Ànderig in ere pstimte Sitouazjon, vilicht uber Oumwààg, wider sych sàlber verànderet.
H.H.: Ych schlaa voor, mer louëgid, was passiërt, wànn de Staat t’Stuure sànkt.
O.T.: Offebaar hàsch Dou en Idéé, das dou daas voorschlaasch. Waas hàt daas zour Folg ?
H.H.: De Staat hàt wéniger Gàlt ound cha syne sozjaale Verpflichtige nume naagaa.
O.T.: Waas passiërt aber mit dèm Gàlt, wo–n em Staat fèèlt ?
X.P.: Daas blybt bi de Luut, daas hàisst, g’Gàltmàngi nimmt zouë.
H.H.: T’Luut verbrouhched daas oder spaared ’s.
X.P.: Daas, wo méé ouhsggèè wirt, kourblet t’Wirtschaft aa, ound p’Béschàftigoungslaag stygt. Im Aafang trifft’s zouë, das de Staat wéniger Gàlt hàt, aber mit de Zyt chounnt bi tuuffere Stuure méé Gàlt i t’Staatskasse. Nametli wànn t’Stuure tuuffer sind als in oumligende Lànder, was zou Kapitaalzouëfluss ound Konjounktour–Stàigerig fuërt.
O.T.: Wië wurkt sych daas ouf p’Béschàftigoungslaag ouhs ?
H.H.: Dië stygt wyter, ound es muënd ousslàndischi Arbets-chréft yggfuërt wèrde.
O.T.: Mych nèèm’s wounder, wië’s mit Aagébott ound Naachfraag staat.
X.P.: Wàg de Vollbéschàftigoung ound glychzytig de Béveulkerigszouënaam uberstygt’s Aagébott t’Naachfraag, p’Pryse styged …
H.H.: ound g’Gwèrchschafte troucked ouf heuhcheri Leuh.
X.P.: Richtig, ound wànn t’Leuh styged, mouës de–r Oumsatz dour méé Prodoukzjon gstàigeret wèrde ound Zàmeléggige spaared Arbetsplatz, was p’Béschàftigoungslaag nach oune korigiërt.
O.T.: Wië réagiëred dië oumligende Lànder ouf Kapitaalapfluss hy zou euïs ?
H.H.: Dië wèrded iri Stuure–n ébefalls sànke, oder anderi Aaràiz gèè, zoum daas Kapitaal phalte–n oder sogar zrougghole. Dànn mouës bi–n euïs de Staat wider oufe mit de Stuure.
X.P.: Oder t’Stuure vo–n Indouschtryggwunn ouf anderi Quàle verschiëbe. Aber es stimmt, mer hànd es muglichs Byspyl ous em Mèèrt ggfounde, wië p’Verànderig vo–n àinere Variaable schliëssli dië Verànderig sàlber wider ruckgàngig macht. Myr hànd aber bi wytem neud ali Variaable bérucksichtiget. De Staat cha–n ounder anderem a de Zeull schruuble oder flankiërendi Maassnaame–n ysétze. E groossi Role spiled nametli–ch aw ounabhàngigi Yflouss vo ousse, zoum Byspyl de–r Euhlprys. Aber ych màinti, euïses Byspyl iloustriëri, wië komplàx de Mèèrt, ound gaar de Wàltmèèrt isch, ound ych hoffe, das t’Régiërig suuferli ound uberlàit voorgaat. Màngmaal passiërt’s liëcht, das en Élifant oumgghéit, aber es isch hàillos schwirig, bis me dèè wider ouf ale viër Fuëss hàt.