view · edit · sidebar · upload · print · history

Page Title: Essay, Streitgesprch ber den Zusammenhang von Grammatik und Mentalitt auf Zrichdeutsch. Essay auf Zrittsch, Zurituutsch, ZrichDeutsch zoum herunterladen fr MP3 Player, IPod. Zrichdeutsch ist ein Schweizer Dialekt im Alemannischen (Sddeutschen) Sprachraum.,
URL: http://www.prozurituutsch.ch/PodCast/Gramatik + http://www.prozurituutsch.ch/uploads/PodCast/Gramatik.mp3,
Description: Essays, Glossen und Streitgesprche, Gedichte und Geschichten der Stiftung zur Frderung Zrichdeutscher Literatur auf Zrichdeutsch. Informationen zu Themen wie Zrichdeutsch, Politik, Umwelt, etc. auf Zrittsch. Zrichdeutsch ist ein Schweizer Dialekt im Alemannischen (Sddeutschen) Sprachraum.,

Em Tll syni Gramatik ?

Es Gspruhch zwuschet em Chschpi Cheuzli ound de Hli Habicht.

Chschpi Cheuzli: Wn i mer eusi Tuutschschwyzerischi Gramatik aalouge, so chounnt si mer voor als em Wilhlm Tll syni Gramatik. Hli Habicht: De Tll ht doch k Gramatik gschribe ! Wi htt er cheune ? schlissli sit mer eus, es hb en gaar ni gg, d sig blos e Saag. Chschpi: Blos e Saag ? Blos ? Isch dnn in ere Saag, i me Muutoss neud e gischtigi Chraft, vo dnen igeschafte, wo tMntalitt prged vo dne Luut, wo de Muutoss fur si na lbig isch ? Ound das me di Saag abetout, spricht neud grad daas defuur, das si na lbt ? Hli: Was sled daas fur igeschafte sy ? Chschpi: Zwoo igeschafte schrybt me nametlich em Tll zou: Frihitslibi ound Przisjon. Der Eupfelschouss staat fur Przisjon, daa gits neud vill zerchlre. Fur Schwyzer Qualitt, ound ggmint gsy isch Schwyzer Przisjon mit den Ouhre, mit de Punktlichkit, fur Schwyzer Qualitt, isch lang tArmbrouscht als Maarggeziche gstande. W mer verglyched, wirt Schwyzer Przisjon grn ounderschide vo Tuutscher Grundtlichkit. Hli: Hut mu mer doch k Veugt abeschuusse.Was dou mit Frihit minsch, mousch scho tuutlicher sge. Chschpi: Di inte wnd ki freumdi Richter, anderi blchled de Kanteuhnligischt, jdi Ggmind pstimt ire Stuurfouss slber, Brn sll neud zvill dryrde, Brussel scho gaar neuhd. Zour Naazizyt isch en Boundesraat popoulr worde mit sym Sprouch, myr Schwyzer geungid neud go walfaarte (nach Brlyn). Frihitslibi verstaan ich als de Wile, slber zpstime, waas rcht ound Ounrcht isch, slber sym Lbe de Sinn zg. Wn i mer s soo uberlgge, tounkts mi, Przisjon ound Frihit siged Zyl oder igeschafte, wo di Schwyzer Mntalitt prged, oder zmindscht langi Zyt prgt hnd. Hli: Dou gheuhrsch offebaar zou dne, wo tSchwyz wnd als Sonderfall apschotte. Chschpi: Wnn ound woo di Zyl gout oder schlcht wred, mit dre Fraag wott i mer jtz pFinger neud verbrne. Hli: Aber waas sll Schwyzer Mntalitt mit euser Gramatik, uberhawpt mit euser Spraach ztou haa ? Wi sll sych Frihit ound Przisjon i de Gramatik cheune zige ? Chschpi: Ych tnke, bdne ggminsam isch de Zwyfel. De Zwyfel im Sinn vom Descartes: cogito ergo sum, was so vill hisst wi, s inzig won i sicher wiss, isch de Zwyfel. Neud was myr en Awtoritt sit, neud was vom Himel obenabe ggsit wirt isch sicher, inzig sicher fur mych isch, das i zwyfle. Daas hisst aw, das ych ales xakt mous slber oundersouche. Soo choum i zour Id, eusi Gramatik wr psounders ggignet, zoum Zwyfel, zoum Vermoutig, ouhstroucke. Hli: Daa bin ich aber gspannt, wi dou ouf soo euppis chounnsch. Chschpi: Mngmaal wirt euppis tuutlicher bi me Verglych, ound am nuhchschte lyt de Verglych mit euse Naachbere, won e Spraach rded, wo mit eusere verwandt isch. Louge mer also, eub s en Ounderschyd zwusche de TuutschSchwyzer ound de Tuutsche gb pounkto Mntalitt, ound eub sych daas i de Gramatik ouhstroucki. Wnn ych Tuutsche bim rde zoulose, fallt mer ouhf, das si fascht imer ganz von irem Standpounkt uberzuugt schyned, woggen eusi Kompatrioten ner em Zwyfel es Rcht yrouhmed. Wn i daa druber naatnke, so chounnt mer in Sinn, das de Heinrich Mann es Bouch gschribe ht mit em Titel der Untertan, ound das aw anderi Tuutschi ire Landsluut e starchi Awtorittsgleubi bzuugt hnd. Vo Tuutscher Grundtlichkit han i scho ggrdt. Mych nimmt s wounder, eub sych drig Ounderschyd aw in eusere Spraach zigid. Hli: Sind daas neud e chli Gglisch ? Aber rd nou wyter. Chschpi: GGramatik von euser Spraach, (scho lang k rini Pouhrespraach m) ounderschidet sych i verschidener Bziig vo de Hoochtuutsche, am mischten allwg i de Vrbe. Wret im Hoochtuutsche tVrbforme hawptschlich ouhstroucked, eub e Handlig i de Ggewaart, Vergangehit oder Zoukoumft passirt, h myr k psounderi Forme fur Vergangehit ound Zoukoumft. De Tuutsch Satz: Oswald wird vor Gericht luugen hisst, das de sb Oswald i de kumftige Ggrichtsverhandlig luugt, daa draa gits kn Zwyfel. Sit en Zurcher: Der Oswald wirt luuge vor Ggricht sit er demit, vermoutli luugi der Oswald vor Ggricht, schluusst aber tMuglichkit neud ouhs, das er tWaret sgi oder siti wles isch jtz daa s korkt Wort ? Hli: Wottsch dnn sge, myr iggnosse lbid blos i de Ggewaart ? Chschpi: Es wr intrssant, wi myr bim rde tuutli mache cheund, zou wlem Zytpounkt euppis passirt isch oder na passirt, ound eub daas euppis mit Przisjon ztou hg, aber fur daas musste mer na wig lang rde. Myr gaats jtz droum , ouf di Vrbforme hyzwyse, mit dne myr ouhstroucked, eub tHandlig waarschynlich oder nou muglich isch (win im Soubjounktyv), ound eub si ounwaarschynlich oder ounwurklich isch (win im Kondizjonaal). Hli: Wi minsch daas. Chasch neud es paar Byschpyl g ? Chschpi: Myr brouhched de Soubjounktyv huuffig i der indirkte Rd. I dre sit en Tuutsche: Anna sagt, dass sie heute komme oder Anna sagt, sie werde heute kommen. Es isch i bde Fll en Ouhssaag, knapp ound klaar, wo kn Platz fur Zwyfel laat. De Zurcher ht daa m Muglichkite: TAnna ht ggsit, das si hut chounnt mint, wnn si daas sit, so chounnt si aw. TAnna sit, si cheumi hut. bduutet, das di Anna daas zwaar sit, das men aber zrscht mus louge, eub si dnn aw wurkli cheumi. Glawbt de Zurcher dren Anna ks Wort, so brouhcht er de Kondizjonal: Di Anna isch kni wo chm, ound wnn si s na siti. En Tuutsche, wo neud e gfuurchig oumstndtlichi Konschtroukzjon brouhche wtt, musst allwg sge: Diese Anna wrde nicht einmal kommen, wenn sie das versprochen htte. Hli: De Kondizjonal brouhche mer ounder anderem aw zoum heufli sy. Chschpi: Daas stimt. Dwg cheu mer e Pstlig ouhfg: Ych nm na en Kafi ound es isch neud emaal neuhtig, zergnze: wnn Si wtted so frundtli sy, myr ine zbringe. Wnn s dich intrssirt, brouhchsch nour im Viktor Schobinger synere Zurituutsche Gramatik naazlse. Dt findsch aw intrssanti Bmrkige zoum Zurcherische Wortschatz. Im Verglych zoum Tuutsche brouhchid myr liber es Vrb a Stll vo men apstrakte Bgriff, also statt bei der Schneeschmelze wnn s tawet, ound myr siged konkrt, wo s ouf Tuutsch apschtrakt zougaat, wi zoum Byschpyl: Man muss ihm endlich die Meinung sagen ! teuhnt bin eus: Me moun em emaal zige, woo de Baartli de Moscht holt ! Hli: Waas wotsch demit sge ? Chschpi: Ych mine, apschtrakts Tnke sig oumfassender als konkrts ound passi ner zour Grundtlichkit, konkrts Tnke wider geung ner zme mit Przisjon. Hli: Daas mag ja sy. Aber wnn tscho phawptisch, di Tuutsche siged awtorittsgleubiger, myr idgnosse ner frihitslibend, so mousch doch aw pBflsformen aalouge. Chschpi: Przys. Daa fallt mer ouhf, das myr hrwrts vom Rhy der Impratyv scho kned ound aw brouhched, zoum Byspyl: Haws in Chubel, das mer aber Konschtroukzioone hnd, zoum en Bfl cheune milderen oder verschrffe. Won en Tuutsche sge cha: Geh ! oder raus !, hissts bin eus aw: mach, dass tfourtchounnsch ! oder moun i der zige, wo de Zimermaa s Loch ggmacht ht ?. Wo de Tuutsch sit: Luug mich nicht an !oder Du sollst mich nicht belgen. ht en Zurcher e ganzi Skaalaa zour Verfugig: Sit er mit eme Lchle: tou mi doch neud aaluuge oder mousch mi neud aaluuge, so isch ner e mildi Ouhfforderig zgheuhre, als wnn s bi me Bfl be hisst: luug mi neud aa ! Na schrffer wirts mit nrgischem: jtz tou mi neud aaluuge oder Dou hsch mi s ltscht Maal aaggloge !. Wo s net em Rhy hisst: Ihr msst nun schlafen ! oder schlaft jtzt ! cha me bin eus aw na gheuhre: Jtz wirt pfouhset ! aber aw Ych wott ks Muxli m gheuhre ! Es gst soo ouhs, das eusi Spraach bim bfle m Apstouhffige hig zwusche sr scharffen ound ner milde Bflsforme, als im Hoochtuutsche. Hli: Daas chasch mira bringe fur pPrzisjon. Mych intrssirt aber i dm Zmehang dyni Phawptig, myr siged neud e so awtorittsgleubig. Chschpi: Turff men aan, das dt, wo bflen ound folgen inewg erwaartet wirt, wniger Oumstnd neuhtig siged, als daa, wo jde mint, r sig be glych syn igne Mischter ? Das grad daa verschideni Forme neuhtig siged, zoum sych przyser cheunen ouhstroucke ? En wyteren Ounderschyd zour Tuutsche Spraach isch eusi Voorlibi zou Verchlynerigsforme, neud nou bi Soubschtantyv wi em Schffli sys Bureuhli, ni aw bi Vrbe wi er ht halt wider muse cho komandirele. Daas chasch emaal ouf Hoochtuutsch uberstze. Hli: Ych verstaa was tminsch. Aber jtz flt na de Wssfall, won eus flt. Chschpi: Vilicht flt er eus gaar neud, umel ych vermiss en neud. Sicher neud bi so Stz wi: Wes Herrn ich bin, des Lied ich sing, oder Da geht des Knigs Schwert und seine Scheide. Hli: Daas fnd ych jtz bilig, wn tdeby an tuutschen Untertan tnksch. Myr sged ja aw: wi de Hrr, soo ischs Gschrr, ound der ander Sprouch cheu mer aw oumschrybe, mit Daatyv. Chschpi: Ubrigens isch de Gnityv nanig ganz ouhsgstorbe, aber wn er voorchounnt, musstisch waarschynli zrscht i de Gramatik naalouge, bis tmrktisch, wle Fall daa isch. Wn zoum Byspyl eupper k Zyt ht oder haa wott ound sit: ych ha neud de Zyt, so chounnt di Formle de mischte-n ner e chli altmoodisch voor, Oder tnksch dou deby an Wssfall ? Oder wn dyr es chibe scheuhns Mitli oder en Houreboub bggnet ? Hli: Isch daas wurkli Gnityv ? Chschpi: Hoochtuutsch hissed di Byspyl tnk: Mir fehlt es an der Zeit, ein Mdchen grsster Schnheit, ound einer Hure Sohn. Hli: Drig Wndige chmed allwg de mischten iggnosse stinknoobel voor. Chschpi: Statt: Mached Si k Oumstnd gheuhrt men euppe: S isch si neud de Wrt. Wi siti me daas ouf Hoochtuutsch mit em Gnityv ? Hli: Sg dou s. Chschpi: cht: Es lohnt sich der Mhe nicht. Im Almannische chounnt de Wssfall ubrigens dt voor, won en di Tuutsche chouhm wuured brouhche, bi soubschtantivirte Vrbe nmli fur s Ggvtterle: mer mached Verbrgis hisst neud Wir spielen (des) Versteckens sondern Wir machen ein Versteckspiel oder si hnd Teukterlis gspillt hisst chouhm Sie machten sich des Doktorspielens schouldig. Hli: Sind daas neud ifach Diminoutyv ? Chschpi: Ni, de Schobinger litet di Forme vom Gnityv ap. Am nschten empfindt me de Gnityv hutzoutags Hli: Isch daas aw en Wssfall ? Chschpi: Dou hsch rcht. Aber ych wott sge, das myr de Gnityv na bi igenmen am nschte gheuhred. Ych ha zoum Byspyl en Vtter, d isch bi syner Gbourt s Hanse Hans Hansli gsy, also de Hansli vom Hans sym Hans. Hli: Me sit aw: oum s Gotts Wile. Chschpi: Aber scho bi s Pbosserte Houhs, s Grbels Land moun i mi psine, eub neud Mrzaal ggmint sig. Hli: Daas mag ja ganz intrssant sy, aber bwyse chasch demit nuut. Chschpi: Bwyse neuhd, aber mych tounkts glych, das myr mit em Gnityv ere Form ouhswyched, won en Awtoritt ouhsdrouckt. Ouf waas wyched mer ouhs ? Zwoo Byspyl passed i myni Minig: A Stll vo Die Ladung des Lasters sged myr: TLadig ouf em Laschtwage ound statt Beim Toode des Grossvaters hissts: wo de Groossvatter gstorben isch. Also simer i dne Fll inersyts e chli przyser, ouf der andere Syte schynts is ner glych zsy, wr Hrr uber euppisem isch. Hli: Dou glawbsch also, eusi psoundere Vrbforme Soubjounktyv ound Kondizjonal, eusi milderen ound schrffere Bflsforme, eusi vile Diminoutyv ound euse spzjl Oumgang mit em Wssfall hig euppis ztou mit Zwyfel an Awtoritte, mit Zwyfel an apschtraktem ound a dm, wo me neud slber oundersoucht ht, mit ere Nigig zou konkrtem, mira zou przysem Ouhsdrouck ? Glawbsch dnn aw, wge dre Mntalitt siged myr Schwyzer di mischt versicheret Nazjon ? Chschpi: Vilicht aw daas. Aber igetli bin i von ere schrzhaften Id zoun es paar Gdanke choo, wo neud m wnd sy, als en oberflchlichi Btrachtig. Das di muglich isch, verdanke mer em Rychtoum von euser Spraach. Hli: Dou bisch ja imer en Originle gsy. Mych bringed dyni Gdanken aber ouf en anderi Id. Jtz stted eusi Schuler nou na Hoochtuutsch turffe rde. Htted di neud m devoo, wnn si zrscht eusi intrssante Muglichkite knen ound verstaa lrtid, bvor si mit de Tuutsche Gramatik aafeund. A den Ounderschyd, bim Verglych chmed s allwg es tuuffers Spraachverstndtnis uber, als wnn si zwaar probired, Zurcherisch mitenand zrde, so gout s be gaat ound ooni zwusse wi s richtig ging, ound dezou es freumds Hoochtuutsch mussted als di korkti Spraach brouhche. Ych bi neud Lreri vo Pbrouff, aber ych cheunnt mer voorstle, grad d Dourenand mus doch di mischte verwire.

view · edit · sidebar · upload · print · history
Page last modified on 26.04.2007 15:08 Uhr