view · edit · sidebar · upload · print · history

Hinedry en Versouch uber Glawben ound Wusse.

Chranket, Natourkatastrooffe, Chrig, soo isch aazn, plaaged eus Mntsche, sit 's is git. Neud rscht vor zwitouhsig Jaare bschftiged myr eus mit Fraage nach den Ouhrsache vom Lyden ound souchemer Mittel zoum 's Vermyde. Deby bwgt sych t'Souchi ouf zwne ganz verschidene Wge.

En rschte Wg bschryted vili Luut, nne mer si Gleubigi, uber hoochgischtigi Id, Trum ound tuuffgrundigi Gdanke, im Wsentliche Fantasyprodoukt, ound wnig kumeret me sych oum daas Wusse, wo mit de Sinnesorgan ound mit spzjle Tchnike mou ggfounden ound pbrufft wrde. Was me neud wussi, hisst's, wrdi vo Dmoone, Gischtere ound Geutteren aaggattiget. De mnschlich Gischt ht ouf dm Wg komplxi Hirngschpinscht, mchtigi fantasirti Sischtm ouhfgstllt. Sowyt sych di Sischtm als absourd erwysed, mou draa glawbe 1. Di GlawbesSischtm erwysed sych in aler Rgel als flsefscht ound ounabnderli. Me rdt vo Offebaarige, vo Dogme, vo ouhsklugleten Idologye, wo dour gaar ki Erfaarige turffed oumgstoossen oder widerlit wrde; im Ggetil, a drig hiligem Glawbe wirt scho nou Kritik verpeuhnt, verbotten ound ggstraafft. G'Gschicht isch rych a Folter, Hyrichtig ound Ouhsrottig vo Oungleubige.

Ouf em e zwite Wg stutzed sych Wusseschafter ound Forscher ouf Erfaarigen ound Oundersouchige, bowed drouhf Hupotsen ound pruffed di, vernoumftgmuhss, a wytere Bobachtigen ound Sachverhalte. Me probirt, syni Hupotse dour neuji Bfund z'widerlgge. Falls daas gglingt, falls di neuje Bfund de Hupotse widersprched, mund t'Wusseschafter iri Aasichten ndere, neuji Hupotse souche. Aw t'Forscher, t'Wusseschafter cheumed a Rtsel, wo si bis hut neud cheund leuhse. Sy aber nmed dnn neud ifach e bqumi Erchlrig aa, ni, si mund zoug, dass si euppis neud wussed, si mund uberlge, bis woo ane iri Hupotse (na) glted ound wyteri Forschig oundern, zoum di Rtsel probire z'leuhse. Neud ali Luut meuged di Ousicherhit, di Ouhssicht ouf stndige Wandel vom Wusse verlyde.

D rscht, fantastisch Wg, de Glawbeswg, lougt me sit em Francis Bacon als en Wg in Irrtoum aa; di Aasichte vo ubernatuurliche Chrfte widersprched de Vernoumft. Im Ggesatz zou de Wusseschafter hbed di Gleubigen an ire Glawbessischtm fscht, mngmaal wred touhsig Jaaren ound na lnger, glych das 's Wusse sider ggwaltigi Fortschritt ggmacht ht, ound das mngs in irem Glawbessischtm ganz klaar neud muglich isch.

Ych fruge mi scho, wge waas me cheuni dwg an eren offesichtli ltze Tory fschthbe wider ali Erfaarig, ound woundere mych, wr cht ound wi devoo profitiri. Ouf di Fraag ygaa wuur aber daa z'wyt fure, ound so rd i neud uber g'Kombinazjon Throon ound Altaar. Vilicht ht me ja m devoo, w me di Entwicklig ilouschtrirt a Byspyl vo Luute, wo zou irer Zyt de Vernoumft de Voorzouhg gg, ound oumgchrt vo dnige, wo de Glawben uber ales gstllt hnd:

Brits vor gout zwjehalbtouhsig Jaare, soo wirt prichtet 2, sit de vollkomen Erwacht, en Meunch sgi neud nou daas stimmt, euppis anders isch faltsch, so euppis sgi r neuhd. Me wussi nmli, das ales sych nderi. Vor zwitouhsig Jaare, also im Aafang vo de Chrischtliche Zytrchnig, macht sych de Publius Ovidius Naso i syner Abhulff gg der Amor uber Aberglawbe luschtig. Im fuffzte Jaarhoundert bringed Houmanismous ound Bouchdrouck en oungghuure Fortschritt vom Wusse, ound im glyche Jaarhoundert erschynt vo klrikaaler Syte de malleus maleficarum, de Hxehamer. Ouf Ground vo dre Schrift wrded i wyte Tile vo Euroopa Mntsche, nametli Frawe, aber aw Manen ound Chind, ggfolteret ound ggmordet. Ab ndi fuffzts Jaarhoundert, wnigi Jaar vor de Rformazjonen i Wittenberg ound Zuri, wutet t'Inquisizjon mit Folter ound Schyterhuuffe wret 400 Jaare gg Abwychig vom voorgschribne Glawben ound gge t'Wusseschaft. Im 17. ound 18. Jaarhoundert wirt mit der Ouhfklrig e Bwgig mchtig, wo p'Vernoumft uber blinde Glawbe stllt. Im 17. Jaarhoundert findt eine vo de Bgrunder vo de histoorischkritische Bibelanaluuse, de Spinoza, es cheuni nou i inzigi Soubschtanz g, di musi ounntli ound absolout sy ound so vill wi Gott; er verstaat droum ounder Gott daas ounbdingt unntliche Wse, daas heit die Soubschtanz ous ounntli vilen Atriboute, vo dne jdes wigi ound ounntlichi Wsehit ouhstrouckt. Der Immanuel Kant poublizirt 1781 syni Kritik der reinen Vernunft ound chounnt zoum Schlouss, en Gottesbwys gbs wder ontoloogisch, kosmoloogisch na fusikotholoogisch; sig also vernumftigerwys uberhawpt neud mugli. Di glrte Uberlgige vo dne Tnker sind aber neud allgmin verstande worde. Soo ziget 1823 im Kanton Zuri, was Aberglawben aarichte cha.3 T'Margareta Pter ous Wildensbuch laat sych im Glawben an iri Ouhferstig chruuzige. 4

In achzgerJaare vom 19te Jaarhoundert schrybt de Nietzsche: Selbst bei dem bescheidensten Anspruch auf Rechtschaffenheit muss man heute wissen, dass ein Theologe, ein Priester, ein Papst mit jedem Satz, den er spricht, nicht nur irrt, sondern lgt auch der Priester weiss, so gut es jedermann weiss, dass es keinen Gott mehr gibt 5 Aber aw na im inezwnzgischte Jaarhoundert wirt im Name vo Gott a heuhchschter chirchlicher Stll di Fantasyfigour Tuufel bkmpft. Im Fbrouar 2014 chounnt im Raadio SRF e Sndig: Z' Room, Hawptstadt vo Itaalje ound Hawptstadt vo de Reuhmisch Katolische Chile stung neud wyt vo sbere Chilen ewgg, wo Tourischte stoundelang vor em Michelangelo syne Frsken aasteund, namaal e Chile, e chlyneri, ound di sig de Sitz von ere Schoul fur xorzismouss. Es wirt en Prischter voorgstllt als Lrer a dre Schoul, ound d sit, Taag fur Taag chmed maassehaft Luut zoun em, er sll ne de Tuufel ouhstrybe. Zoum Groosstil siged di Luut blos verwirrt, aber imer wider hig's drig deby, won r musi nach uberliferete Kritrje d Tuufel warhaftig fschtstlen ound natuurli dnn ouhstrybe. Sogaar en Paapscht, de Voitila, verzllt mer en Frund, sll prseuhnli xorzismouss btribe haa. Ound i dm Jaar won i daas schrybe, chounnt e joungi Fraw de Fridesnobelprys uber; si wrt si nmli fur de Schoulpsouch vo Chind ouf aler Wlt ound isch droum vo fanatische Gleubige schir z'toodgschossse worde. Bildig, Wusse, Kritik, nuut fuurched Rligjoonen ound Idologye m.

T'Wlt, soo sit de wusseschaftli Stand vom vernoumftggmuhssen ound wusseschaftli bgrundeten Irrtoum im Jaar 2014, t'Wlt wirt gstuuret vo Gstz, won i de chlynschte, i den lmntaarschte Tili aagglit sind ound wurked, Gstz wo t'Wlt hnd entstaa laa ound wo wyter di Wlt tund stuure, will si neud anderscht cheund, vo de rysige Galaxye bis zou de schwachen ound starche Wchselwurkige. Vilicht isch di Id gaar neud so wyt wgg vom Spinoza vo 1670. Was sych ggnderet ht i de ltschte zwitouhsig Jaare, ggnderet trotz hftigem, bloutigem Widerstand, daas isch be de Stand vo de Wusseschaft. Als wusseschaftli glted imer nou Hupotse, wo groundstzli widerlgbaar sind ound si glted imer nou soo lang, bis si widerlit sind. Di Gschichte, wo vor dwg lange Zyte verzllt worde sind, steund zwangsleuffig im Widersprouch zoum huttige Stand vo de Wusseschaft, wnn si als wig ound ounoumsteuhssli glted. Sowyt si als oummugli widerlit sind, passed si nume zou eusen Aaschawige, zou dm, wo myr hutzetaag als richtig ound muglich aalouged. Aber waas wussed myr uberhawpt ? Scho nou der Ubergang vom Lben in Tood, kned myr d ? Es ht e Zyt gg, daa ht me jdi Hoffnig ouhfgg, wnn en Mntsch aw na ouf starchi Wckriz nume ragirt ht, t'Hoffnig, er cheuni wider lbig wrde. Fur anderi ht's gghisse, toot sig eupper wo ks Bitzli m schnouhfi, wnn zoum Byspyl es Flouhmfderli vor Mouhl ound Nasen oumbwgt blybi. Vor houndert Jaare ht eupper fur toot ggoulte, wnn 's Hrz nume ggschlage ht, vor wnige Jaarznte, wnn me ki Hirnstreuhmli m ht cheunen ablite, ound hut wiss me, das me sogar dnn na i ggwusse Fle mit neuschte Mtoode chan es Funkli Lbe furechutzle, ound das dnn soo eupper glych na cheuni sych es Stouck wyt erhole. Im Ground ggnaa wusse mer ni, wnn przys en Tood ytrtten isch.

Jtz aber zou dre Gschicht vom Jissi Bn Joussouff, won ych daa ouhfgschribe ha. Di han ych probirt, dwg ouhsz'tnke, wi son e Gschicht aw htti cheune sy, entsprchend dne Natourgstz, wo myr hut glte leund, umel so wyt si myr bkannt sind. Eub 's e soo oder ganz andersch gsy isch, wr cha daas wusse ? Gschribe hani d Roman als chlyne Bytraag fur das men euses Tnke neud wider i d tuuffi Aberglawbe versnkti, wo Hirngschpinscht zou Dogme zmntirt wrded.

Schangli Schildchrott

view · edit · sidebar · upload · print · history
Page last modified on 31.08.2016 20:05 Uhr