13/2:Màiringe 1483
Ouf em Doorffplatz vo Màiringe staat e Grouppe vo Gséle–n oum en Wèrber oume, wo Ràisleuïffer souëcht fur de hèrzeuhgli Régànt vo Màiland. Daa cheumed zwéé Halbardiër ouf dië Grouppe zouë. Dië hànd Ggwànder aa mit wyte, gschlitzte–n Èrmel, dië ràcht Hélfti gààl, dië linggi schwaarz ound root ggstràifft. Nàb ine lawfft dèè Wirt ous Altdoorff, wo vom Gasser sys Gghàimnis erfaare hàt, zàiget ouf de Wèrber ound flismet: „Daa, dèè isch en, kàn Zwyfel“, chéért si ound lawfft devoo. De–r àint Halbardiër làit syni Hand schwèèr ouf t’Achsle vom Bézàichnete: „Chaschper Gasser“. Dèè zouckt zàme, ziët sys Schwèrt zour Hélfti ound chéért si. Wo–n er dië bééde–n i Staatstracht gséét, stoosst er sys Schwèrt wider ine: „Myn Name–n isch Schyben, Hans Schyben.“ „Z’Altdoorff héiged er aber Gasser gghàisse.“ „Vo dèm wàiss ych nuut“. „Yr sind doch Màilàndische Wèrber!?“ „Schoo, aber daa git’s mànge.“ „Jà nou, jétz cheumed emaal mit. Yr wèrded ggsouëcht.“ „Vo wèm ?“ „Daas erfaared er dànn scho na.“ Ound dië zwéé Halbardiër nàmed de Wèrber i t’Mitti ound béglàited en zoum Ame, Ouëli Hurnlyn vom Haslibèrg. Im Amtshouhs chounnt er zéérscht in e Chamere, wo dië bééde Halbardiër mit em waarted. Ounderdésse guggslet de–r Ourner dour es Loch i de Wand ound schweuhrt drouhf vor em Ame ound em Johanes Aschper, Schryber vom Bischoff vo Sitte, wo–n ébefalls ir Amtsstoube deby isch, momoll, daas séig dèè, wo sych als Chaschper Gasser ouhsggèè héig, daa gèèb’s kàn Zwyfel. De–r Ourner wirt in en andere Rouhm gschickt go waarte, ound de Hans Schyben wirt ineggfuërt zoum Verheuhr. Scho bi de Pèrsonaalje zàigt er sych widerspàngschtig. Hans Schyben hàissi èr, héig nië andersch gghàisse, séig aw kàn Bèrner sondern cheum ous em Àschetaal, déét héig er en Bruëder, Pééter Schyben, bééd séiged Vatter’s halb vo Macugna ound p’Mouëtter cheum vo Leuïk im Walis. Àinewààg konfrontiërt en de–r Ame mit de–r Aachlaag vom 08.IX.83 sytens em Jooscht vo Siline, Bischoff vo Sitte: „Ouf Ground vo Ouhssaage vo me ggwusse Cheusch Gasser vo Bèrn, Dolmétsch vom Obwaldner Landame Burgler i Màiland, isch aaznèè, de Graaf vo Aroona héig vo dèm Burgler wéle, das de Bischoff Jooscht vo Siline vergiftet wèrdi, so das em Graaf syn Vétter a synere Stéll cheuni ggwèèlt wèrde“. De Hans Schyben wàiss vo nuut. Drouhf gaat me zàme–n uberabe–n i p’Folterchamer, en duschtere, ànge Rouhm mit kaale Mouhre. De Folterchnàcht zàigt em daas galgenaartig Ggruscht ous àichige Tràmel mit de Sàilwindi ound em Sàil, wo–n uber e Role–n a de Tili ggfuërt isch ound vo déét abehanget. De Folterchnàcht erchlèèrt em, me tuëg eme Rénitànte syni Èrm hine–n am Rougge zàmebinde ound hànk en draa ouhf. Daas elài langi scho fur en gouëte Schmèrz. Drouhf zàigt er em e Ràje chlobigi Ggwicht. Dië cheuni me–n imer na a p’Fuëss hère hànke, wànn ’s neuhtig séig. Es paar zumftigi Schlèèg ouf de Rougge hàlffid màngmaal aw na tuëchtig, ound fur ganz hèrtgsotteni Lugner gèèb’s imer na gluëigi Zange. Em Verdèuhchtige wirts wind ound wéé, er gspuurt en Drang im Ounderlyb ound de Gédanke „Nou jaa neud i t’Hose mache“ béhèrrscht en, wàret en de Hèr Ame Hurnlyn aafaart: „Hàissed er Gasser oder neud ?“ Er staggelet, er héig sych e Zyt lang Chaschper Gasser ggnànnt, aber Schyben séig syn richtige Name. Es séig mugli, das er im Souff zoum plagiëre toumms Zuug gschnèuret héig, waas ales héig er vergàsse.“„Yr hànd jétz Zyt, zoum i psine“ maant en de–r Ame, „moorn cheund er es Gstàndtnis apgèè.“ De Hans Schyben wirt is Chéfi gstoosse, Wand a Wand mit de Folterchamer ound chlyner als dië, lèèr bis ouf en Chubel ound en ounoordlige Houhffe Lawb als Nachtlaager ouf em Stàibode. De–r Aréschtant findt de Schlaaff neuhd, dèèwààg chràised g’Gédanke–n ound cheumed imer wider ouf’s Glych ound doch niëne hy.
Ir Amtsstoube diktiërt ounderdésse de–r Ame sym Schryber en Pricht uber p’Verhaftig ound dië éérschte Verheuhr ound ubergit en eme bérittene Bott a dië gnèèdige Hère z’Bèrn. De Johanes Aschper schickt synersyts en Pricht an gnèèdige Hèrr i Sitte. Tifig zoum stouhne chounnt vo déét en Ryter zrougg mit em Pschàid, me héig en Pééter Schyben ous Mucagna verhaftet ound verheuhrt. Dèè erchlèèri sych als ràchte Bruëder vom Aréschtant i Màiringe, nou hàissi dèè Rouëdi ound neud Hans Schyben. Will vo Bèrn na kài Inschtroukzjoone choo sind, wétt de–r Ame dèè Rouëdi na schmoore laa im Chéfi, aber de Sittener Schryber dràngt ouf es spédityvs Voorgaa. Schliëssli tèurffi me neud zouëwaarte wànn ’s oum Mord gèung. Also konfrontiërt me de–r Aagchlagt mit em Altdoorffer Wirt syner Ouhssaag. Éérscht ounder hèrter Folter bricht er zàme, huulet wië–n en Goof ound git ales zouë. En neuje Bott rytet nach Bèrn, chounnt daasmaal aber poschtwàndig oume mit em Pschàid an liëbe–n ound treuje–n Ame–n Ouëli vo Hurnlyn ab em Haslibèrg, er séll i Gàgewaart vom Hèr Schryber Aschper ound ooni wyteri Folter em erwèènte Rouëdi Schyben èrnscht zouëspràche, eub dèè wurkli ouf de–r Ouhssaag phari, de Landame Burgler héig wéle de gnèèdig Hèrr Jooscht vo Siline, sàb Maal na Bischoff vo Grenoble, vergifte. Glych wië daas neuje Verheuhr meugi ouhsgaa, muësi sofort nachane de–r erwèènté Rouëdi Schyben zàme mit em Protokoll nach Bèrn uberstéllt wèrde. I me Naachsatz wirt oum oumsichtigs Voorgaa ound usserschti Diskrézjon bi dère politisch hàikle–n Aagglàgehàit ersouëcht. Em Ouëli Hurnlyn gaat es Liëcht ouhf. Zour Zyt steund sych ir Aiggénosseschaft zwoo Partéje gàgenuber, p’Franzoosefind, aaggfuërt vom Zurcher Burgermàischter Hans Waldme, wo ’s mit Màiland neud wànd verdèrbe–n i Hyblick ouf verschideni chawffmànnischi Aaligge, ound p’Franzoosefrund, ale voraa de Louzèrner Schoulthàiss Sàiler, dèè Vétter vom Jooscht vo Siline, dèm Lakai vom Franzeusische Kung. Wànn jétz na de–r Obwaldner Landame–n als Giftmèurder daastiëng, cheunnt’s beuhs ousechoo.
G’Chrèèë lèrmed wië verouckt ound fluuged ouhf vo de Lychetàil ouf em Galge–n ound de Réder heuhch obe–n ouf Pfèuhl, jétz wo mit Troumpèèteggschmàtter en Zouhg am Bèrner Richtplatz aachounnt, de Groosswàibel, de Rychsvogt, p’Bégyne, de Biëchtvatter, de Hànker mit stroublige Haar ound Baart ound syni Chnàchte, wo–n im Armsunderchàreli es Hàmpfeli Élànd fuëred, de Rouëdi Schyben vo Mucagna. T’Zouëschawer hànd lang muëse waarte, will em Verourtàilte sind t’Achsle–n ouhsggrànkt ound soo hàt er syni létscht Maalzyt nume bis zoum Mouhl oufepbraacht. Me mouës na e Bégyne choo laa, ound dië mildtèuhtigi Fraw git em ’s y wië me–n e Geuhfli, ound èr huulet wië–n en Chéttehound, wànn Fréischèèrler de Hoof abebràned. Àntli hàt er syn létschte Schmaws verzéért, ound soo cheumed s’ glych na mit em aa. Jétz bétted em t’Hànkers–chnàcht syni Vorderèrm ound Ounderschànkel ouf jé es Paar ouhfràchti Bràtter, wo mit Stààb soo anenand féschtgmacht sind, das en Zwuscherouhm Platz macht fur daas màchtige Raad zoum g’Chneuche bràche. Vor de Hànker daas schwèèr Raad ouhfloupft, zoum ’s ouf dië Glider abetàtsche laa, frèuhgt de Gàischtlich, eub de Verourtàilt na wéll sys Ggwusse–n entlaschte, bévor er vor em himmlische Troon erschyni. Dèè wott em Groosswàibel na euppis aavertrowe, fur das neud Ouschouldigi synetwàge muësid lyde. Wo de Biëchtvatter, ound wo–n aw t’Hànker iri Arbet tdaa hànd, sturzed sych g’Chrèèë–n ouf daas frusche, na làbige Flàisch, wo heuhch uber em Bode–n ouf’s Raad gflochte–n isch.
Mit Daatoum vom 05.XI.1483 schrybt de Raat vo Bèrn em Ritter Albyn vo Siline mit Kopye–n a t’Régiërige vo–n Àiggéneussische–n Oorte, de méérfach erwèènté Rouëdi Schyben vo Mucagna im Àschetaal alias Hans Schyben alias Chaschper Gasser séig wàge–n anderwytige Verbràche, ggstande–n ounder hèrter Folter, zoum Tood dour’s Raad verourtàilt worde–n ound héig chourz vor de Vollstréckig vom Ourtàil vor em Bèrner Groosswàibel t’Aaschouldigounge neud nou gàg de gnèèdig Hèrr Landame Burgler, sondern aw gàge dië gnèèdige Hère Graafe vo Arona zrougg gnaa. De Bischoff vo Sitte–n akzéptiërt dië Entlaschtig vo Màiland neuhd ound pharrt ouf ere Chlaag gàg Màiland vor eme–n Àiggéneussische Schydsggricht. Daas entschàidet am 16.II.87 ouf Ground vo de–n Akte, de Widerrouëff vom Rouëdi Schyben entspràchi eme ràchtmèuhssige Verfaare, ound es séig féscht z’halte, das kài ràchtsggnuëgendi Schould, wéder vo de gnèèdige Hère vo Màiland, na vo de Graafe vo Arona cheuni naaggwise wèrde. Entspràchend héig wéder de gnèèdig Hèrr vo Sitte, na souscht eupper synetwàge, vo Ràchts wàge wéder Ouhrsach na Béfouëgnis fur en Chriëg, sondern iri Furschtliche Gnaade vo Màiland ound dië erwèènte Graafe vo Arona séiged ous dère Verantwortig z’entlaa.
Ano 1484 erneujeret De Bischoff Jooscht vo Siline de Bound vom Walis mit Louzèrn, Ouri ound Ounderwalde. Italjènischi Béwoner vom Àschetaal uberfaled tuutsch–spraachigi Zwuschebèrger. Entgàg’ em Wile vo viërne–n ouhfstàndische Zànte uberschrytet de Bischoff mit 3'000 Maa de Simplon ound nimmt p’Brougg vo Crevola im Àschetaal. En Àiggéneussischi Ggsandtschaft béwurkt en Waffestillstand ound t’Walisser ziënd sych zrougg. I verschidene Taagsatzige ziënd sych drouhf Verhandlige–n i t’Lèngi zwusche Màilandfrund ounderem Hans Waldme–n ound Walisserfrund ounder em Schoulthàiss Sàiler vo Louzèrn, eme Vétter vom Jooscht vo Siline. Am 16.IV.84 fallt ’s Ourtàil dank Màilàndischem Gold zou Gounschte vo Màiland ouhs. Am 28.IV.87 oundernàmed t’Walisser, ounderstutzt vo–n ere–n Àiggéneussische Trouppe, en wytere, im Aafang erfolgryche Zouhg is Àschetaal, aber z’Matarello geund 1'000 Àiggénosse trotz Gàgemaanig hài, ound Màiland wirfft Walis vo Matera nach Crevola zrougg. Walis erlydet e blouëtigi Niderlaag ound droufabe gglingt’s em Jeurg Supersaxo dank Màilànder Gold, t’Walisser zou me Fride mit Màiland uberréde.