view · edit · sidebar · upload · print · history

19. Houhs zoum Rch1509

Zoum Gbourtstaag vom Ritter Hiri, im vo dne sltene, wo feufedachzgi wirt, versammlet sych p'Familje Reuscht im Houhs zoum Rch, wo d Patriarch mit syner zwite Fraw imer na wont. Sy prsntirt sych als libi Ouhrgroossmoutter, Groossmoutter ound Moutter ound tirigirt ire wyblich Naawouchs ous verschidene Gnerazjoone; me wott em Snjor en fschtliche Gbourtstaag mache, isch er zwaar scho alt ound hyflig, aber glych na gischtig zwg, me cha nou stouhne. P'Fraw isch gout z Jaar junger als r. Gghuraate hnd s' nach Hiris rschte Fraw Tood; inewg isch di Joung daas rspktirten Oberhawpt vo Houhs ound Chouchi. Sy verstaat's, zme mit de Cheuchi, dank eren igehndig aagglite Sammlig vo Rzpten es Fschtasse z'richte: Nach Reuhteli ous em Zougers, poschtet am Morgen ouf em Mrt, srvirt p'Magt Chalbspltzli a me BrlawchSeuhsseli mit irem spzjle Hirsebri, dnn chounnt en Gang Hirsch mit tduure Zwtschge, ound zoum Tssr isch es sogaar gglounge, Orangschen uber Vndig choo z'laa. De Soon Marx, won im glyche Jaar feufefuffzgi worden isch, bringt zoum Fscht Wy ous de Toscana. Nach em sse sitzed t'Hre na ggmutli mit em Joubilaar zme, ound en nkel, de Dithlm, aw scho sibenezwnzgi, fruhget:

Groossvatter, eusi Verwandte sind ali ouf em Wgge zeuftig, waroum si myr ouf de Konstaffel? De Snjor git frundtli Antwort: Wisch ych bi slber lang Wggezeufter ggsy ouond rscht nach es paar Jaaren als Burgermischter zou de Konstaffel ubertrtte.

Wge waas d Wchsel? nimmmt's de joung Maa wounder.

Hiri: Me cheunnt sge, quaasi als Ggemaassnaam erchlrt de Snjor: Sit 1336 sind nmli bd Burgermischter tradizjonll ous de Konstaffel choo, nametli Jounker ous em Stubli. Ych bi neud der rscht, aber glawb ine von rschten ous ere Handwrcherzowfft, wo ht cheune zoum Burgermischter ggwlt wrde. Im Lawff vo de Zyt sind aber t'Handwrcher imer bduutender worde fur Zuri. Iri Arbet ht en imer greuhssere Til vom Woolstand ypbraacht, ubrigens glych win in andere Stdt aw, z'Itaalje, Frankrych, im Tuutsche Rych ound bis wyt i t'Niderlande. Wgen irer wirtschaftliche Bduutig ound irem Woolstand hnd t'Zeufft aw imer wi m wle mitrden ound entschide, ound wret im Chlyraat hut na Jounkere ound Chawffluut p'Mrhit hnd, uberwiged im groosse Raat t'Zeufft. Won aber mit em Hans Waldmen ound myr bd Burgermischter ous em Handwrch choo sind, wnd di Hre Konstaffler, aber aw di ryche Chawffluut ous de Misen ound de Saffere, iri dominirend Role neud verluure. Si feund aa, sych i Zeufft ychawffe, mngmaal i dri, vir verschideni Zeufft. Daas passt aber eus im Chris oum de Hans Waldmen oume neuhd, ound mer htted wle voorschrybe, das jde nour in inere Zowfft oder dnn ben i de Konstaffel turffi sy, wi daas fruner Brouhch gsy isch. Myr htted aber Mu gghaa, zoum d Artikel dourebringe, ound daa sit de Waldme zou myr: Hiri, dou bisch aags bi vile vo de Nooble. Dych nmed s' na am nschten ouhf bi de Konstaffel. Dnn cheund s' nume rklamire, myr sigid zw zeufftigi Burgermischter ound wnn s' mrked, das d Wg aw euseris offestaat, meuged s' dnn aw ner verbuute, das men i verschidene Zeufft mitmacht.

En gschickte Schachzouhg! stouhnt de Dithlm. Ht sych dnn souscht na mngs ggnderet i dym lange Lbe?

De Patriarch psinnt sich en Momnt: Wo myn Groossvatter en Boub ggsy isch, daa siged na vill m Luut vo wyt wgg in eusi Stadt choo; Mntschen i freumde Ggwnder ound mit freumde Spraache: Lubcker, Hambourger, Schwden ound sogaar Rousse, aber aw Spanjer, Vnzjaaner, mngmaal aw Mawre. Daas mous nach ano 1351 langsam gghurt haa, sit em Bound mit de Waldsttte. Mit dne isch Hapsbourg be doo scho verfindet ggsy, ound Handelswg dour Euhschtrych sind ousicher worde. Ych ha na erlbt, wi Zuri gspalte ggsy isch. G'Chawffluut htted sych ner a Hapsbourg wlen aaschluusse, di ounabhngig ggsinnten ner a t'Schwyzer.

De Dithlm fruhget: Isch neud wge dre Spaltig de Burgermischter Miss ggfange ggnaa worde?

Momoll, Dou wisch mini Pschid.

Dithlm: Ound dnn isch ja de Chrig oum g'Gaschter choo, mit dm Ital Rding ound syne Hyrichtige z'Gryffes.

Hiri: Przys. Das doo di anderen Oort e so hftig kmpft hnd, ht eus rscht ziget, wi sr t'iggnossen a Zuri intrssjert sind, aber aw, das es im Intrsse von eus slber isch, das myr dezou ggheuhred.

Dithlm: Ht neud t'Schlacht bi Mourte bwise, wi starch e ggminsami iggnosseschaft isch?

Hiri: Dithlm, Dou bisch ifach myn libe, gschyden nkel! Vor dm BourgounderChrig sind di verschidenen Oort na vill m jdes fur sych ggsy als hut. Nachane wrded dnn iggneussischi Chriger brumt ound bgrt als Seuldner, ound eusi Pourschte rised em goute Verdinscht naa. Men isch natuurli stolz, en iggnoss z'sy. I dne Seuldnerhr cheumed Luut zmen ous alen iggneussischen Oorte, ound soo lrt me sych knen ound chounnt enand nuhcher.

De Marx, em Hiri syn Soon, wirfft y: Deby gaat's natuurli aw oum 's Glt.

Hiri: Stimmt, ound nametlich i de Lnderoort isch me froo droum. Ouf de Heuhf hnd s' grn vill Chind als Altersvoorsorg, aber j m Luut oume sind, dschto knapper wirt de Bode, ound waas wnd di voorige Seuhn tou als go rise? I de Stdt, wo ja 's Handwrch imer bduutender worden isch, bringt daas Risen aber Naachtil. Eus Zeuifft fled be NaawouchsChrft. D Ggesatz furt nametli doo zou Spanige, wo Fribourg ound Soletourn vo de Stdt is Bourgrcht ouhfggnaa worde sind. Schir gghiti t'iggnosseschaft ousenand, aber de Joubel uber daas Stanser Verkommnis bwyst dnn, wi sr doch di verbundeten Oort en inhit sind. Daas trouckt sich aw ouhs i dre Pstimig, me wll i Zoukoumft nou ggminsami Bundtniss apschluusse.

D Ggesatz zwusche Stdt ound Lnderoort mint de Dithlm isch glawb droum so xtrm ggsy, will ousswrtigi Furschte dwg vill fur Seuldner zaled. Wiso sind fur di iri Seuldnerhr e soo wichtig?

Daa mischt sych t'Rgirig y, em Hiri sy Fraw: Dou, libe Dithlm, machsch de Groossvatter vill z'mud mit dyner Fruhgleri. Souscht gaat er ben oum di Zyt amig go ligge.

Ound t'Schwigertochter hilfft ere: Wuursch neud Dou, Marx, louge, das dyn Vatter cha go ablige?

De Hiri wrt ap: Ych bin uberhawpt neud mud, im Ggetil, mym nkel syni Fraage mached mi lbig, t'Jouged tout mer gout.

Syni Fraw: Ych kne daas, dnn bisch z'Aabig erscheupft. Nni, gaa nou go lige, daas isch gschyder. Marx: Wnn Dou erlawbsch, Vatter, so erchlr ych ounderdsse mym Soon es paar Sache, wo's neud schadt, wnn di en zoukumftige Politiker wiss.

Mach daas nou de Patriarch: Dou wirsch daas bsser cheunen als ych alte Maa ound gaat mit syner Fraw is Schlaaffzimer, wret de Marx aafangt:

En Landeshrr ht vo me Seuldnerhr verschideni Voortil: rschtens ht er t'Macht i de Hand ound moun er neud jdesmaal go fruhge, wnn er wott in Chrig zi. Dnn ht ere Trouppe vo Pbrouffsoldaate, wo stndig trnirt sind ound ouf em neuschte Stand vo de Tchnik. Wyter isch 's Hr imer paraat ound blybt verfugbaar, wret e Milizarm sych verlawfft oder scho gaar neud chounnt, im Heujet oder zour rnt. Virtens ht ousser ihmm nimer der Uberblick uber p'Finanze. Syni Seuldnerfurer stled e Rchnig, ound r eli mit syne Bouchhalter kontrolirt si. Feuftens gits k Tooti ounder syne Oundertaane. ntli chan er p'Verantwortig vo Greujeltaaten ouf t'Seuldnerfurer apschibe. Daas wred euppe di wichtigschte Voortil fur en Furscht.

Dithlm: Wles sind dnn t'Naachtil?

Marx: Son es Seuldnerhr mous ja neume sy; wnn neud im Findesland, dnn im igne, ound di Mane, won ouf 's Teuhde ggschoulet sind ound straaffloos mit Waffen ouf Mntsche loosmund; Mane, wo stndig es Laagerlbe fured ooni tirkti Verantwortig fur Fraw ound Chind, drig Mane verrood. En Furscht mous also stndig syni Trouppe bschftige, fur das di neud im igne Land p'Bveulkerig koujonired. Ht en Furscht emaal es stndigs Seuldnerhr, so chounnt er bald numen ooni ouhs, er wirt abhngig. Aw isch es dne Seuldner glych, fur wnn si geund go kmpfe. De Furscht mous also fuurche, das en Ggner synere Trouppe m zallt ound si ihmm apspngschtig macht oder sogaar gg ihnn slber richtet. Aw scho isch es voorchoo, das en Seuldnerfurer syn Furscht apstzt, zoum Byspyl ht de Sforza Miland e soo a sych ggrisse. Aw im Kampf cha sych en Landeshrr neud imer ouf syni Seuldner verlaa; di kmpfed be neud fur sych ound iri Aaggheuhrige, sondern fur Glt, daas ht ja scho de Groossvatter ggsit.

Dithlm: Dou hsch mer daas klaar daargstllt, Vatter. Es schynt daa allerhand Fuur ound Dewider oume z'sy, so das en Landeshrr sych gout mus uberlgge, j nach syne Mittel, nach syne Naachberfurschte, nach sym Gglnd ound allwg psounders nach sym Volch, eub er es groosses, es chlyses oder uberhawpt es Seuldnerhr sll aaschaffe, wo natuurli vill Glt choscht.

Marx: Przys soo gsn ych 's aw.

Dithlm: Jtz intrssjert mych aber aw di ander Syte. T'iggnosse sind ja brumt ound bgrt als Seuldner, ound doch han i scho ggheuhrt, me stti daas Rislawffe verbuute. Wi stllsch Dou Dych zoum Seuldnerwsen ous euser Sicht?

Marx: Dou stllsch e ganz e wichtigi Fraag, Dithlm. T'Antwort isch aber komplizirt. Feu mer mit em Glt aa. En Lrling moun am Aafang na Lrglt zale. Wnn er sych macht ound es Bitzli Gluck ht, chan er bqum der Ounderhalt von ere mittlere Familje verdine, aber ben rscht spuhter. De Seuldner degge uberchounnt es Handglt, sofort rgelmuhssig Sold, ound er ht Ouhssicht ouf Chrigsbuuti ound Gglgehite zoum plundere. Daas verfurt be vili Pourschte zoum Rislawffe, ound kne tnkt a di Invalyden ound Alte, wo mund go bttle. Vo dm Sold chounnt mischtens nour en chlyne Til in euses Land; di Seuldner verjoubled 's; si ggweuned sych a Louxouss; ound wg irem Byspyl styged aw bin eus t'Aaspruch.

Dithlm: Ahaa, droum hisst's amig, vor em Bourgounderchrig hig me bin eus vill bschidener gglbt, ifacheri Chlider aagglit, m vom Yhimische ggsse.

Marx: Dou sisch es. Aber wyter zoum Finanzjle. Bgutereti iggnosse ubernmed p'Vermittlig vo Seuldner; ound uber entsprchendi Pangsjoone chounnt neud nour en bachtliche Houhffe Glt is Land; di Vertruhg uber Wrbkontingnt mit freumde Furschte gnd aw Zoll ound Handelsvergunschtigounge bi V ound Tggschtylxport ound Chorn ound Salzimport, rschpktyv mit em Paapscht na Ablassrcht ound Kolatourprivilgje.

Dithlm: Wge dm also ht Zuri syni Rcht zoum Prischter pstime ound d Ablass fur ali di Pilger zou Flix ound Rgoula.

Marx: "be d bgunschtiget wider de Pilgertoourismouss. Ales daas bringt en wirtschaftlichen Ouhfschwoung, nametli, wnn invschtirt wirt in inlndischi Entwicklig ound Prodoukzjon. Soo wyt zou de finanzile Voortil. En wytere Ggwunn zi myr iggnosse vo dne vile Seuldner, will di ouf Cheuschte vo freumde Landeshrre militrisch flott sind ound im Nootfall fur eus ygstzt wrded. Jtz zou de Naachtil: Grad pounkto Wirtschaft haperet's, wnn di Jounge k Lr m wnd mache; wnn si verchrupplet, verroot ound aasprouchsvoll oumecheumed; ound rscht na nuut schaffed."

Dithlm: Ych ha mi scho ggnoug ouhfggrgt uber di vile Radawbruder, Pbsoffne, Bttler, Dibsgsindel ound Landstrycher, wo Zuri ousicher mached."

Marx: Aber aw di Pangsjoone slber hnd neud nou Voortil. Es git e Konkournz ounder de Vermittler vo Risleuffer. Di Srjeuhse btrybed ires Gschft zouverluhssig ound lsed iri Seuldner entsprchend ouhs; si wnd ben iri Chounde phalte. Anderi aber geund ounen ine, nametli mit de Bdingige. De Vermittler choscht 's halt nuut, wn er im Vertraag zou Oungounschte vom Land ouf gouti Kondizjoone verzichtet.

Dithlm: Dou tnksch a di Klawsle, wo de Vertraag sofort hyflig macht, w myr slber Trouppe neuhtig hnd.

Marx: Richtig, aber di Klawslen isch uberhawpt en Schoutz fur Eus. Wge dre huted sych di Furschte, t'iggnossen aazgryffe.

Dithlm: Souscht stinded s' pleutzlich ooni ires Hr daa."

Marx: Wyter stted myr xkloousyvVertruhg mit pstimte Furschte neud zoulaa. Mit dne miched myr dnen iri Ggner aw na zou euse Find.

view · edit · sidebar · upload · print · history
Page last modified on 08.05.2010 14:53 Uhr